Na een overlijden moeten nabestaanden vaak snel allerlei praktische zaken regelen. De uitvaart moet worden betaald, een kamer in een verzorgingshuis moet worden leeggeruimd en de persoonlijke spullen van de overledene moeten ergens naartoe. Maar loopt u daarmee het risico dat u de nalatenschap ongemerkt (stilzwijgend) zuiver aanvaardt?
Een dergelijke kwestie werd recent behandeld door het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. Het gerechtshof benadrukt dat niet te snel mag worden aangenomen dat een erfgenaam door zijn handelen een nalatenschap stilzwijgend zuiver heeft aanvaard.
Zuivere aanvaarding door gedragingen
In mijn eerdere column ‘Het aanvaarden of verwerpen van een nalatenschap’ schreef ik al dat een erfgenaam een nalatenschap zuiver kan aanvaarden zonder daarvoor een verklaring af te leggen (dus: stilzwijgende aanvaarding).
Dat kan gebeuren wanneer de erfgenaam zich door zijn gedragingen ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt. Zuivere aanvaarding kan verstrekkende gevolgen hebben. Wanneer de schulden van de nalatenschap hoger zijn dan de bezittingen, kan een erfgenaam met zijn privévermogen aansprakelijk worden voor het tekort. Bovendien kan een eenmaal gemaakte keuze in principe niet meer worden teruggedraaid. Met andere woorden: er kan maar één keer een keuze worden gemaakt. Bij een stilzwijgende zuivere aanvaarding blijft een daarop volgende beneficiaire aanvaarding dus zonder rechtsgevolg.
Wat speelde er?
In de zaak bij het gerechtshof was een moeder in 2015 overleden. Twee van haar kinderen hadden haar kamer in het verzorgingshuis leeggeruimd en verschillende kosten betaald. Zo was een bedrag van € 735,- opgenomen voor het betalen van de uitvaartkosten. Daarnaast waren kleine bedragen van € 118,74 en € 37,- betaald voor kosten die verband hielden met het verblijf en de afwikkeling van de kamer in het verzorgingshuis. Ook waren kleding, schoenen, linnengoed en boeken geschonken aan het verzorgingshuis. Meubels waren naar de kringloop gebracht en spullen zonder waarde waren afgevoerd.
De twee erfgenamen legden enige tijd later een verklaring van beneficiaire aanvaarding af. Een andere erfgenaam stelde echter dat dit te laat was. Volgens hem hadden zij door het betalen van de kosten en het weggeven en afvoeren van de spullen de nalatenschap al stilzwijgend zuiver aanvaard, waardoor de latere beneficiaire aanvaarding zonder rechtsgevolg bleef.
Niet te snel zuivere aanvaarding aannemen
Het hof gaat daar niet in mee. Omdat de moeder in 2015 was overleden, moet het hof de wettelijke regeling toepassen zoals die vóór 1 september 2016 gold. Volgens die regeling verliest een erfgenaam zijn keuzemogelijkheid wanneer hij als ‘heer en meester’ over de goederen van de nalatenschap beschikt en daardoor stilzwijgend zuiver aanvaardt. Het hof benadrukt echter dat zuivere aanvaarding een rechtshandeling is. Uit de gedragingen van de erfgenaam moet daarom kunnen worden afgeleid dat hij de bedoeling had om de nalatenschap zuiver te aanvaarden. Die bedoeling mag volgens het hof niet te snel worden aangenomen.
Daarbij is van belang dat zuivere aanvaarding grote financiële gevolgen kan hebben. Bovendien zijn nabestaanden na een overlijden vaak vooral bezig met het regelen van praktische zaken. Zij zullen zich niet altijd realiseren dat bepaalde handelingen mogelijk erfrechtelijke gevolgen hebben. Een terughoudende beoordeling is daarom op zijn plaats.
Praktische handelingen zijn beheershandelingen
Het betalen van de uitvaartkosten was volgens het hof geen daad van zuivere aanvaarding. Ook de betaling van de kleine bedragen die verband hielden met het verzorgingshuis leidde daar niet toe. Het ging om beperkte kosten die kort na het overlijden waren gemaakt. De erfgenamen waren volgens het hof vooral bezig met het afwikkelen van praktische zaken.
Ook het afvoeren en weggeven van de inboedel werd niet gezien als zuivere aanvaarding. De goederen hadden geen reële economische waarde en de kamer in het verzorgingshuis moest snel worden leeggeruimd om extra kosten voor de nalatenschap te voorkomen.
Bovendien hadden de erfgenamen de spullen niet aan zichzelf of aan familieleden gegeven. De goederen waren geschonken aan onder meer het verzorgingshuis, een hobbyclub en een kringloopwinkel. Volgens het hof waren dit onder de gegeven omstandigheden beheershandelingen en geen handelingen waaruit ondubbelzinnig bleek dat de erfgenamen de nalatenschap zuiver wilden aanvaarden. De ('latere') beneficiaire aanvaarding bleef daarom in stand.
De huidige wettelijke regeling
Sinds 1 september 2016 is de wet aangepast. Voorheen luidde art. 4:192 lid 1 BW: "Een erfgenaam die zich ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt, aanvaardt daardoor de nalatenschap zuiver, tenzij hij zijn keuze reeds eerder heeft gedaan". Met de wetswijziging is deze bepaling verduidelijkt, het nieuwe art. 4:192 lid 1 BW luidt: "Een erfgenaam aanvaardt de nalatenschap zuiver wanneer hij zich ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt doordat hij overeenkomsten aangaat strekkende tot vervreemding of bezwaring van goederen van de nalatenschap of deze op andere wijze aan het verhaal van schuldeisers onttrekt. De eerste volzin is niet van toepassing indien de erfgenaam zijn keuze reeds eerder heeft gedaan".
Ondanks deze verduidelijking blijft voorzichtigheid verstandig. Het verkopen of onderling verdelen van waardevolle goederen kan bijvoorbeeld nog steeds leiden tot zuivere aanvaarding. Hetzelfde geldt wanneer een erfgenaam goederen uit de nalatenschap uitsluitend voor zichzelf meeneemt.
Kortom: niet iedere handeling na een overlijden betekent dat een nalatenschap zuiver is/wordt aanvaard. Voor het betalen van noodzakelijke kosten en het regelen van praktische zaken bestaat ruimte. Maar het blijft afhankelijk van de feiten en omstandigheden van ieder specifiek geval of iemand met bepaalde handelingen kan worden geacht zuiver te hebben aanvaard. Is er twijfel over de bezittingen en schulden van een nalatenschap, waardoor u de nalatenschap niet direct zuiver wenst te aanvaarden? Dan is beneficiaire aanvaarding in principe de veiligste keuze.
