Onterving:

Van onterving is sprake wanneer iemand volgens de wettelijke regeling erfgenaam zou zijn, maar dat in werkelijkheid niet is omdat de overledene in een testament de betreffende persoon heeft uitgesloten als erfgenaam. Wanneer een ouder komt te overlijden, zijn diens kinderen volgens de wet erfgenaam. Heeft de betreffende ouder in een testament zijn buurman als zijn enige erfgenaam aangewezen, dan betekent dit dat de kinderen van die ouder zijn uitgesloten als erfgenaam en dus zijn onterfd. De kinderen zijn hierdoor geen erfgenaam meer, maar nog wel ‘legitimaris’. 

Legitimarissen: Wie zijn zij en wat zijn hun rechten?

Legitimarissen zijn de afstammelingen van de overledene die door de wet als erfgenaam worden aangewezen. Feitelijk zijn dit dus de kinderen van de overledene (of de kleinkinderen van een reeds overleden kind van de overledene). Een goed lezer zal opmerken dat hier niet relevant is of een kind al dan niet is onterfd. Wanneer een ouder komt te overlijden en hij laat drie kinderen na waarvan er één is onterfd, dan zijn er volgens de wet in totaal drie legitimarissen. Twee van die legitimarissen zijn tevens erfgenaam. Het onterfde kind is legitimaris, maar geen erfgenaam. Dit kind heeft geen recht op ‘een deel van de nalatenschap’ (zoals inboedelgoederen, enz.), maar wel recht op de legitieme portie, oftewel een geldbedrag. Feitelijk is dit kind dus schuldeiser van de nalatenschap geworden. 

Ter voorkoming van verwarring: het ‘kindsdeel’ is niet hetzelfde als de legitieme portie. Het kindsdeel is het erfdeel dat volgens het erfrecht aan een kind toekomt wanneer de overledene geen testament heeft opgesteld waarin iets anders is bepaald. Het kindsdeel is dus een erfdeel. Is een kind onterfd, dan is het zoals gezegd geen erfgenaam meer, maar heeft het slechts nog recht op de legitieme portie. 

De Legitieme Portie: Hoe wordt deze berekend?

De legitieme portie wordt berekend op basis van de omvang van de nalatenschap en het aantal personen dat volgens art. 4:10 lid 1 sub a Burgerlijk Wetboek worden achtergelaten door de overledene (kort gezegd: de echtgenoot en de kinderen).

Meer concreet wordt de legitieme portie berekend over 1) de waarde van de goederen van de nalatenschap per overlijdensdatum, 2) vermeerderd met de in aanmerking te nemen giften en 3) verminderd met bepaalde schulden. In aanmerking te nemen giften zijn bijvoorbeeld giften die de overledene in de laatste vijf jaar voor overlijden heeft gedaan alsook alle giften aan afstammelingen, ongeacht wanneer deze zijn gedaan. Er gelden ook enkele uitzonderingen. Zo tellen gebruikelijke, niet-bovenmatige giften toch niet mee. De schulden die in mindering gebracht moeten worden, zijn onder meer de schulden die niet met de dood teniet zijn gegaan (simpel gezegd: alle schulden die de overledene op het moment van zijn overleden had en die zijn blijven bestaan) en kosten in verband met de uitvaart. 

Het bedrag dat op bovenstaande wijze wordt berekend, noemt men de legitimaire massa. De legitieme portie wordt berekend door de helft van de legitimaire massa te delen door het aantal achtergelaten personen. Wanneer iemand ongehuwd overlijdt en twee kinderen achterlaat, wordt de legitieme portie berekend door 50% van de legitimaire massa te delen door twee. 

Een andere belangrijke regel is dat giften die gedaan zijn aan de legitimaris zelf (lees: aan degene die aanspraak maakt op de legitieme portie), in mindering gebracht worden op diens legitieme portie. 

Een rekenvoorbeeld ter verduidelijking. 

Jaap komt te overlijden. Hij was op dat moment gehuwd met Inge en zij hadden samen twee kinderen, Anne en Bram. Bram is onterfd en maakt aanspraak op zijn legitieme portie. De waarde van de goederen van de nalatenschap bedraagt € 55.000. Na aftrek van de relevante schulden/kosten resteert er een bedrag van € 45.000. Jaap heeft tijdens zijn leven tweemaal een schenking van € 10.000 aan Anne gedaan en eenmaal een schenking aan Bram van € 5.000. De legitimaire massa wordt zodoende berekend op € 45.000 + € 25.000 = € 75.000. 

De legitieme portie van Bram wordt berekend door 50% van de legitimaire massa te delen door het aantal achtergelaten personen (Inge, Anne en Bram, dus in dit geval drie). De rekensom wordt dan: (1/2 x € =75.000) / 3 = € 25.000. 

Ten slotte moet de aan Bram zelf gedane gift hierop in mindering worden gebracht. Per saldo heeft Bram dus recht op een legitieme portie van € 25.000 - € 5.000 = € 20.000. 

Inkorting:

Zoals uit het bovenstaande blijkt, wordt voor de berekening van de legitieme portie onder meer gekeken naar gedane giften. Als de overledene bij leven veel giften heeft gedaan, verhoogt dit de legitieme portie. Wanneer de overledene veel giften heeft gedaan en verder goed van zijn geld heeft geleefd waardoor de waarde van zijn nalatenschap praktisch nihil is, dan valt er voor de erfgenamen niets te erven. Is één van de kinderen onterfd, dan kan hij/zij desalniettemin recht hebben op een legitieme portie van enige omvang. Is de nalatenschap zelf onvoldoende om de legitieme portie te betalen, dan kan de legitimaris overgaan tot inkorting op gedane schenkingen. In een extreme situatie zou dit ertoe kunnen leiden dat de erfgenamen zelf niets erven, maar dat zij wel een deel van de giften die zij ooit hebben ontvangen moeten inleveren en aan de legitimaris moeten betalen ter voldoening van diens legitieme portie. 

Ben je voornemens om een testament op te laten stellen en iemand te onterven, laat je dan goed adviseren of dat een verstandige keuze is en of dat tot een gewenste situatie zal leiden na overlijden, rekening houdend met eventuele giften die reeds zijn gedaan of die je nog zou willen doen.